Bầu trời phương Bắc (1)

Tấm này Veo chụp ở cafe Tùng Hậu (Hàng Thùng), một mùa đông rất cũ. Quán pha cafe sữa rất ngon, hay cắm thạch thảo trắng, ngày xưa Mít dẫn đến, sau này có ngồi với 1-2 người nữa thôi. Hay ngồi xâm xẩm trưa, sau khi ăn cháo lòng, vừa uống vừa hóng chuyện buôn tranh vừa lo xe để ở cửa bị CA bắt. Bây giờ quán đã đóng cửa.

.

.

.

Đến bây giờ, mình vẫn không thể trả lời câu hỏi: Vì sao chuyển vào Sài Gòn? Dẫu là cho những người tò mò hay chính mình.

Những điều đã bỏ lại sau lưng, những người chưa từng chính thức nói lời từ biệt, những sms chưa bao giờ trả lời,... và cảm xúc nhiều tầng của biết bao mùa đông, của phố phường, của kí ức, của mùa, của nước mắt im lìm.

Mỗi năm, trở ra Bắc vài lần, chứng kiến phố cũ người thay, hồ xưa thay màu, lòng hoài bâng khuâng.

Mỗi năm mỗi vắng, bạn cũ ra nước ngoài hay lập gia đình cũng nhiều, vui lắm và lắng lắm.

Mỗi năm mỗi nhẹ, vẫn có những người ở đó, dẫu gặp hay không, biết lòng và tình vẫn thế, an ủi nhiều và ru nỗi nhớ bằng những buổi chiều đi bộ qua đường cũ hay ngồi uống trà ở bất cứ góc nào của Hà Nội, những buổi tối ngồi một mình đâu đó uống một vài kỷ niệm,

Vì mình sợ, những lời hỏi thăm, những tiếng nói khác xưa, và bởi chính mình cũng sẽ hỏi thăm, cũng sẽ nói điều gì rất khác... lòng mình. Những lúc gặp ai đó thân thiết, mình chỉ muốn ngồi bên cạnh, hoặc nằm dài trên sofa, uống hoặc đọc một cái gì đó, và nói rằng những năm tháng đã qua mình nhớ nó (hay chúng nó) nhiều lắm,...

Hà Nội trong mình bây giờ, ngoài những vết xước kí ức, là những dấu hiệu ít ỏi từ những người thân quen nhất vẫn không ngừng nhắc nhớ kéo mình về. Đó là một đêm đang ở Đà Lạt, béo gọi cho mình khi đang đi trên cầu sông Đuống bảo chỉ thèm uống rượu với mình, sao mình bỏ HN mà đi. Nó vừa nói vừa khóc, mình vừa giận vừa sợ, rồi không nhớ nói với nhau những gì. Đó là những sáng sớm, Veo hay Ravic nhắn tin khoe HN vừa đẹp vừa buồn, đang uống cafe hay đi dạo hay làm gì đó nhớ tới mình trước kia,... mình vừa thích vừa tức, rồi im lìm tận hưởng. Đó là một nửa đêm nào đấy, Cua sms nói về việc mình đã biến mất lúc nào không hay, còn rất nhiều điều phải nói với nhau,... Rồi khi Winter bảo lần nào mình ra HN cũng vội, lần tới lên góc Puku cũ, bây giờ nó cũng mộng mơ lắm.

Những năm tháng đầu tiên mình rời Hà Nội, những điều nhắc nhớ như thế rất nhiều từ số đông. Nhưng bền bỉ đến thế, chỉ có những người đã gắn với nhau một tuổi trẻ băn khoăn, và buồn vui đủ kiểu. Cũng chẳng cần gì, ngoài cảm giác dù mình ở đâu, họ vẫn ở đấy, gắn bó với Hà Nội với phố phường và lớn lên cùng nó. Sẽ ở đó, và vươn dài những nhánh cây mới mẻ, mà khi mình về có thể thấy hoặc không thấy, nhưng đó sẽ là một Hà Nội của tương lai.

.

Những vắng xa khác, vẫn ánh lên trong kí ức của mình khi nhớ về Hà Nội. Nhưng hiếm hoi lắm suy nghĩ phải giễu cợt chính mình khi bước vào một cuộc gặp gỡ đã biết trước đối thoại và kết quả, mới khiến mình đạp lên nỗi buồn để tới một nơi chốn hay đi gặp một con người. Những tình cờ lướt qua, nếu có, vẫn đẹp lung linh vì ta chỉ đứng nhìn.

Với những vắng xa ấy, mình không sợ sẽ nhạt nhòa trong tâm trí họ. Bởi họ không nhạt màu trong kí ức và cảm xúc của mình. Như thế, khi ta thiếu vắng một con người, một quán cũ hay một con đường, chưa hẳn ta đã mất họ. Vẫn còn những cảm xúc, kí ức hay hình ảnh lưu trong chính đáy mắt ta, mà năm tháng hiện hữu chưa chắc đã xóa đi được. Cái sự còn ấy, với mình, quý giá hơn nhiều những hình ảnh thực tại chán chường và vô luân áp đặt.

Tháng năm tất nhiên bội bạc, nhưng thương nhớ đâu dễ phôi pha!

Nghệ thuật leng keng xủng xoảng

Hôm ấy rỗi việc, tôi ngồi trong quán cafe của một người bạn chơi. Lúc đó cô ấy đang chuẩn bị cho một chương trình hơi có tí nghệ thuật ở quán nên tất bật lắm. Vừa chuẩn bị đèn, vừa chăng dây, còn cả những ống và lọ rất cầu kỳ. Một anh bạn khác của tôi thì nhẩn nha chụp choạch linh tinh. Trong cái không gian có tí nghệ thuật ấy, chỉ mình tôi dư ra tay chân thừa thãi và chả dính dáng gì đến nghệ thuật. Nhàn cư vi bất thiện, và để tránh bị sai vặt tôi vớ lấy một cuộn dây thép mềm ngồi nghịch, vừa nghịch vừa à ơi trò chuyện với chàng - nàng. Sau một hồi mầy mò và vần vò, hai vòng tròn dây thép hoá thành một vật thể có hình dáng không xác định được. Nghịch chán, tôi quăng lên bàn. Tình cờ, thế nằm lăn quay của nó cũng có tí ti nghệ thuật. Và thế là nàng-bày-biện và chàng-chụp-choạch quay ra bình phẩm và vẽ vời các ý tưởng trừu tượng. Và một đứa ngu si như tôi càng ngày càng sáng mắt ra và tâm đắc với "tác phẩm" của mình. Rồi trong giờ phút thăng hoa, tôi tưởng mình sắp thành một nhà nghệ thuật chân chính đến nơi vì đã sáng tạo ra một tác phẩm "không ai hiểu nổi ý tưởng là gì". Nàng-bày-biện gợi ý là nên sơn lại bằng màu đỏ trầm để ra dáng. Chàng-chụp-choạch gợi ý nên sắp xếp lại thế "lăn quay" để chụp lên hình mang tính nghệ thuật hơn. Tôi hào hứng vẽ vời ra một bản thuyết trình về ý tưởng sáng tạo, hoàn cảnh sáng tác, và những trăn trở chân chính kèm theo tác phẩm. Không khí xung quanh càng nhuốm màu nghệ thuật.

Đến đây, tôi lại ngậm ngùi khi nhớ đến khoảnh khắc ấy. Khoảnh khắc hoàng hôn đỏ ôi ối ngoài cửa sổ, ba chúng tôi sau thời gian "sáng tạo nghệ thuật" thì đói lăn quay, để mặc "nghệ thuật" nằm chỏng chơ trên bàn để đi ăn. Hồ hởi ra đi chắc mẩm khi trở về sẽ thực hiện tất cả các ý tưởng vừa vẽ vời ra trong đầu thật hoành tráng.

Thương thay, cô nhân viên xinh như mộng đến thay ca tối, dọn dẹp lại quán đã đưa cả "nghệ thuật" của tôi đi ra ngõ nghe tiếng leng keng, leng keng xủng xoảng của buổi chiều tà.

Leng keng xủng xoảng, nghệ thuật leng keng xủng xoảng

Buồn thay
Thân tôi đúng chẳng bằng thân con bọ ngựa

Sự nghiệp nghệ thuật chưa bắt đầu đã sớm kết thúc!

.

Mấy dòng trên viết tháng 7/2008, giờ đã 3 năm. Chiều nay nhớ chàng-chụp-choạch và nàng-bày-biện quá, trưởng thành cả rồi và sự nghiệp nghệ thuật cũng đã đi tong cả :))

Trần Anh Hùng: tính nữ của tôi rất lớn

Trò chuyện bình thường với một người từng khiến bạn mất ăn mất ngủ khi xem phim của anh ta không dễ dàng. Và để dập tắt cái suy nghĩ “anh ta nên là nữ và không nên lấy ai cả” đã trót nhen nhóm lên trong đầu bạn về người đàn ông tài hoa ấy càng trở nên khó khăn, khi chính anh ta thừa nhận tính nữ của bản thân rất lớn và không thực sự yêu ai.

Thuộc thế hệ baby – bommers, rời khỏi Việt Nam từ khi còn rất nhỏ do biến cố chiến tranh, cảm xúc về Việt Nam được lưu giữ trong kí ức cậu bé 4 tuổi đã được Trần Anh Hùng tái hiện lại trong những khuôn hình đầy chất thơ với bối cảnh và cảm hứng hiện đại. Người ta đặt nhiều câu hỏi về tính Việt Nam trong những bộ phim của anh, nhưng người đàn ông nhỏ bé ấy chưa từng chính thức thừa nhận điều này, mà luôn khẳng định “quốc ngữ của tôi là điện ảnh, tôi không bao giờ đặt quốc tịch cho các bộ phim của mình”. Tuy nhiên, trong lần về nước để ra mắt bộ phim mới nhất “Rừng Na Uy”, anh cũng chia sẻ ý định chọn Việt Nam làm bối cảnh cho bộ phim tiếp theo của mình.

Sự cô đơn trong tình yêu của con người là một trong những yếu tố được Trần Anh Hùng nhấn mạnh trong “Rừng Na Uy”. Xây dựng một kịch bản loại bỏ gần hết các chi tiết gợi tả số phận nhân vật hay các biểu tượng như trong sách, Trần Anh Hùng đưa tới cho người xem một sự xúc động lạ lùng về những diễn biến tâm lý tưởng chừng rất giản đơn của những người trẻ. Tình yêu song hành với tình dục, sau sự mất mát luôn là những phương thức làm lành với cuộc sống, khán giả sẽ cảm thấy sự chân thực cũng như thấy đồng cảm với cảm xúc của các nhân vật trong phim. Điều này khác với nguyên bản cuốn sách với cách lí giải “rất Murakami” khiến người đọc đôi khi hoang mang. Qua bộ phim, Trần Anh Hùng cũng chia sẻ một điều anh suy ngẫm từ lâu với khán giả - tình yêu không bao giờ tinh khiết.

Tôi chỉ yêu tình yêu

Thẳng thắn đến mức cực đoan, vị đạo diễn tài hoa khẳng định chúng ta lớn lên với những ý tưởng về tình yêu rất sai lầm, khi gắn cho nó những mỹ từ trong sáng và tinh khiết. Trần Anh Hùng cho rằng khi tình yêu nảy nở giữa hai con người thì tự nó đã pha trộn rất nhiều thứ từ cảm xúc tới những yếu tố của môi trường xung quanh, nên sự tinh khiết là không thể có. Không chỉ thế, Trần Anh Hùng còn chia sẻ một suy nghĩ mà chính anh cũng thấy rằng sẽ khó chịu với nhiều người: “Mình không yêu ai cả, mà chỉ yêu tình yêu của chính mình. Con người là nơi mình thể hiện tình yêu có sẵn trong cơ thể. Nếu mình có một người tình, thì cảm xúc ấy sẽ làm tăng men tình trong người. Khi đó, cả vợ lẫn người tình đều sẽ thụ hưởng cảm xúc thăng hoa của mình. Cái ý này rất khó chấp nhận nhưng Hùng thực sự nghĩ nó là như thế. Mình có thể yêu vợ vì buổi sáng hôm ấy thấy một ánh sáng rất đẹp ở trên đường. Khi đó không phải vợ mình mà là một người đàn bà rất đẹp đi ngang qua. Ngay lập tức nó tạo cho mình một cảm giác, nhập vào tình yêu mình dành cho vợ. Nhưng rõ ràng khởi nguồn vẫn là từ một người đàn bà khác. Điều quan trọng ở đây là cảm giác của mình phấn khởi, mức độ tình yêu trong người mình tăng lên, và chính vợ mình là người nhận lại khối cảm xúc đó.”

Trong “Rừng Na Uy” cũng vậy, Trần Anh Hùng cho rằng Naoko và Midori là hai cá tính trong bản thể của một người phụ nữ mà Murakami đã cố tình tách riêng để khắc họa rõ nét. Naoko gợi hình ảnh như một người tình quyến rũ như liều thuốc độc nhưng không thể chối từ. Còn Midori là hình ảnh người vợ có thể chung sống bên ta trọn đời. Lý giải về các bước chuyển tình cảm của Toru, anh cho rằng chính lúc Naoko đẩy Toru ra là lúc tình yêu của Toru lên cao nhất. Cũng chính điều này thúc đẩy cảm xúc của Toru dành cho Midori phát triển. Đó là cảm xúc yêu rất phức tạp của một người đàn ông mà không mấy ai thấu hiểu, thừa nhận, và đưa vào trong phim tinh tế như Trần Anh Hùng.

Trần Anh Hùng - Trần Nữ Yên Khê trên thảm đỏ Venice.

Tính nữ của tôi rất lớn

Năm 1993 khi tới Cannes với “Mùi đu đủ xanh”, Trần Anh Hùng đã nhận được nhiều sự ngạc nhiên khi anh là đàn ông!!! Sự tinh tế đến hoàn hảo, cùng chất thơ gây say đắm lòng người trong các thước phim của anh khiến người ta liên tưởng tới một nữ đạo diễn với nhiều suy nghĩ bay bổng. Bản thân anh cũng thừa nhận tính nữ của mình rất lớn. Sự nhaỵ cảm giàu nữ tính đã giúp Trần Anh Hùng tạo ra ngôn ngữ điện ảnh khá riêng biệt. Điểm mạnh trong những bộ phim của anh là sự dàn cảnh (Mise – en – scene) với những sắp đặt gây yếu tố thị giác. Mọi chi tiết xuất hiện dường như có một chức năng riêng biệt nhưng vẫn luôn nằm trong tổng hòa, đó là màu sắc cuả những bức tường, chất liệu trang phục, đạo cụ bài trí… Từ đó, Trần Anh Hùng đã tạo được không khí riêng hay “tâm trạng” của bộ phim. Mỗi cảnh đều chứa đựng “tâm trạng” riêng, như một điệu nhạc thấm sâu trong lòng người xem. Bởi thế, không ngạc nhiên khi có nhiều người nhớ những bộ phim của anh bởi những chi tiết, hình ảnh nhiều hơn là tổng thể câu chuyện hay diễn xuất của diễn viên.

Tính nữ của Trần Anh Hùng còn thể hiện ở sự duy mỹ gần như tuyệt đối, mặc dù anh luôn khẳng định cái đẹp trong phim của mình chỉ mang ý nghĩa đúng và đủ. Vẻ đẹp hiện lên trong phim phải đúng với cốt truyện, với mạch cảm xúc của nhân vật mới không trống rỗng. “Tôi không quan tâm tới việc tạo dựng khuôn hình đẹp. Tôi chỉ nghĩ làm sao cho khuôn hình đúng vào lúc đó, cảnh đó, đủ ch cảm giác tôi đang có về cảnh đó. Mọi thứ đều bắt đầu ở trường quay, khi làm việc dần dần cảm giác của tôi bộc lộ rõ hơn, mình đi gần điều đó và thực hiện nó như bản năng mách bảo. Nhiều lúc đặt máy xuống là thấy góc đó là đúng, là quay, không nên can thiệp vào góc máy đó nữa. Có thể nói cái đẹp là yếu tố đến sau cùng chứ không nằm trong những điều tôi muốn đầu tiên của một bộ phim.” – song bên cạnh sự khẳng định này chính Trần Anh Hùng cũng cho biết yêu cầu của anh đối với diễn viên phải đạt đến độ tinh tế hoàn hảo. Chẳng hạn khi diễn thoại thì phải cảm thấy “vị ngon của ngôn từ” để lan toả niềm vui đó tới người xem, hoặc diễn viên phải hiểu cơ thể mình để mỗi cử chỉ nhỏ nhất như cài nút áo đều mang nét tinh tế nhẹ nhàng. Đối với diễn viên đó là một điều rất khó, người ta bắt buộc phải suy nghĩ về tất cả những cái đó, và họ phải tạo ra cảm giác chân thực chứ không thể giả tạo từ cách họ đi đứng, cách nghiêng đầu nói chuyện… Rõ ràng, cái đẹp đối với Trần Anh Hùng đã trở thành một tín ngưỡng tự thân, hoà hợp với cảm xúc thật và ngôn ngữ điện ảnh để tạo thành một chất nhạc riêng biệt. Su khi ra khỏi rạp, trong người khán giả vẫn thấm đẫm chất nhạc đó. Nó sẽ ám ảnh họ, ai càng từ chối thì nó càng ăn sâu.

Thẳng thắn thừa nhận tính nữ của bản thân, Trần Anh Hùng còn cho biết “I come with the rain” là bộ phim duy nhất không còn tính nữ bởi anh đã không được dựng phim trong sự bình an do những mâu thuẫn với nhà sản xuất. Anh cũng bông đùa về việc hi vọng một ngày nào đó mình không giống như Laurence Wachowski (đồng đạo diễn phim The Matrix), đã phẫu thuật thành phụ nữ do tính nữ trong người ngày càng phát triển mạnh hơn. Anh cũng tự hào khoe về chuyện mình đi chợ rất khéo, là người rửa bát chuyên nghiệp, công việc yêu thích là đưa đón các con đi học và trong tương lai sẽ học nấu ăn.

Trần Nữ Yên Khê trong phim "Mùa hè chiều thẳng đứng"

Đừng trao cho Yên Khê quyền năng quá lớn

Những người tôn thờ giá trị gia đình truyền thống hẳn sẽ không tiếc lời khen ngợi Trần Anh Hùng trong vai trò một người chồng luôn trân trọng vợ. Anh từng chia sẻ rằng bản thân học được rất nhiều từ vợ, biết yêu, làm cha cũng nhờ người phụ nữ của mình. Những bộ phim anh làm đều có sự góp mặt của Trần Nữ Yên Khê, nếu không ở vị trí diễn viên chính thì cũng phụ trách khâu quan trọng như phục trang, bối cảnh. Đó không phải là sự ưu ái cực đoan, mà dựa trên sự thông hiểu sau những năm tháng làm việc và sống cùng. Yên Khê duyên dáng là khơi nguồn cho nhiều ý tưởng của người chồng tài năng. Đối với anh mỗi nụ cười, mỗi ánh mắt của cô đều khiến anh nảy nở những câu chuyện.

Song khác với suy nghĩ của nhiều người về một câu chuyện tình lãng mạn trong đó người vợ là nguồn sống và cảm hứng sáng tạo bất tận, Trần Anh Hùng khẳng định “Yên Khê là cảm hứng sáng tạo, nhưng đừng trao cho cô ấy quyền năng quá lớn.” Đó là những lời mở đầu cho một suy nghĩ phức tạp khác về việc dẫn dắt nguồn cảm xúc. Trần Anh Hùng tâm sự sống và làm việc chung với vợ khiến anh luôn có nguồn cảm hứng dồi dào, nhưng không hẳn mọi cảm xúc đều xuất phát từ Yên Khê hay chỉ dành cho cô. “Mọi người thường muốn cho cô ấy một vai trò lớn để tạo dựng một câu chuyện dễ hiểu và hay ho. Nhưng thực ra không phải thế, nó phức tạp hơn rất nhiều. Ví dụ tôi nhìn thấy một quả xoài chin mọng trên cây cũng có thể tạo ra một cảm giác, một không khí phim hay một giai điệu. Từ đó, tôi sẽ nghĩ ra một câu chuyện để nói về quả xoài đó. Trong hành trình đó thì Yên Khê là người gợi ra cảm hứng về các câu chuyện liên quan khác…” . Quá trình hình thành nhân vật từ những nét cảm hứng duyên dáng mà vợ anh gợi ra cũng rất vòng vèo phức tạp. Những điều Yên Khê khơi gợi ra có thể không thuộc về nhân vật Yên Khê đóng trong phim, mà thuộc về nhân vật của Như Quỳnh hay Lê Khanh. Có thể nói Trần Anh Hùng đã dựa trên những cảm hứng từ người vợ để sáng tạo ra phần lớn các nhân vật của mình. Điều tài tình ở chỗ những nhân vật này có cá tính rất riêng biệt dù được gợi lên từ một nguồn cảm hứng chung. Lí giải về điều này, anh cho biết việc gặp gỡ một nữ diễn viên, như Lê Khanh chẳng hạn, anh sẽ nhìn theo một cảm giác mà Yên Khê đã gợi ra trước đó, và sẽ chỉ nhìn thấy điều mà mình muốn cho nhân vật đó, cho bộ phim đó. Nghĩa là hoàn toàn đi theo bản năng mách bảo và hoàn toàn tin tưởng vào “chất lượng” sự nhạy cảm của mình. Phải chăng chính cách thức làm việc tưởng chừng nguy hiểm vì có thể bị lạc bất cứ lúc nào này, lại là điểm mạnh của Trần Anh Hùng khi nhờ nó mà tính cá nhân của anh được khắc hoạ rõ nét trong khi khán giả vẫn tìm thấy sự sẻ chia?

Khẳng định thế giới sáng tạo của mình là vô tận, Trần Anh Hùng cũng chia sẻ một nguồn cảm hứng khác. Đó chính là Việt Nam. Với anh mỗi lần trở về nước là một lần được bồi đắp thêm cảm xúc để làm phim. “Về Việt Nam, tôi thấy người ta ăn xôi, gói trong lá chuối, ăn xong bỏ đi nhưng còn vài hạt dính lại trên lá chuối cũng khiến tôi phấn khởi lạ lùng. Cảm giác sung sướng ấy tô không thể giải thích được khi thấy những hạt xôi trắng đọng trên lá xanh gợi cảm một cách khủng khiếp.” Còn đi là mất chất thơ. Những hình ảnh thay đổi của Việt Nam không tác động nhiều đến vị đạo diễn này, mà những chi tiết rất nhỏ ít ai để ý như thế lại khiến anh rung động. Giọng nói của phụ nữ Việt Nam cũng tạo cảm xúc rất lớn cho anh, dù đôi khi chỉ là tạp âm trên đường phố không hiểu hết ý nghĩa cũng tạo ra niềm hứng thú rất riêng. Đó có lẽ, là minh chứng cho sự tinh tế ở tầng cao nhất đã giúp Trần Anh Hùng có khả năng nhận ra sắc đẹp trong mọi khoảnh khắc.của đời sống, rồi thai nghén ý tưởng và làm phim chia sẻ với khán giả của mình.

Bài: Dạ Thương

Hẹn mùa hoa cúc

Trong cái tiết chuyển mùa nao nao cuối hạ đầu thu, lòng người ngây ngất nhớ cái cảm giác say ngần ngật cùng bạn hữu bên chén rượu nồng. Lời ước hẹn mỗi năm một lần vào mùa thu bạn bè gặp nhau cùng thưởng thức hương vị nồng nàn của chén rượu cúc, rồi trò chuyện về những ngày tháng cũ, sao mà khiến người ta bồi hồi mong ngóng.

Rượu của thi nhân
Nằm trong “Tứ quý”, hoa cúc vốn được các thi nhân ca ngợi về vẻ đẹp thanh tao với mùi hương nhẹ nhàng mà thanh khiết. Hoa cúc có nhiều loại trồng khắp trên thế giới, nhưng vẫn được coi là biểu tượng của phương Đông và cũng được coi là loài hoa mang khí tiết của người quân tử. Để làm thành rượu cúc ngon nồng nàn thì phải là thứ hoa cúc khuy áo (kim cúc) nhỏ nhắn tròn đẹp và thơm dịu dàng mới làm được. Người xưa uống rượu cúc thường gọi bằng cái tên “hoàng hoa tửu” vốn là tên gốc bên Trung Quốc. Sau khi du nhập sang nước ta rồi thấm đẫm cái nét văn hóa của xứ kinh kỳ, cách làm cũng có phần khác đi, tới nay người dân chỉ nhớ tới cái tên rượu cúc giản dị.

Người Hà Nội bây giờ ngâm rượu cúc thường tới phố Lãn Ông chọn mua kim cúc khô còn nguyên cả phấn. Mà phải chọn loại cánh hoa mêm, phấn ở phần nhụy bám đều, màu vàng tươi tắn không được ngả nâu cũng không được dập. Đem về sơ chế rồi ngâm với rượu nếp ngon bẩy bẩy bốn chín ngày cho rượu thấm hương cúc. Nhiều người thường chôn rượu dưới đất để hương thêm nồng. Tùy theo sở thích có thể thêm một ít cam thảo hay chén mật ong vào rượu để rượu có vị ngọt sắc và ánh lên màu vàng sánh. Đó là cách đơn giản được cô đọng lại sau nhiều năm, và cũng để thích hợp với cái thời buổi kinh tế thị trường. Chứ xưa kia, để làm người cúc, người ta phải chọn hoa rất kỹ từ lúc đang nở rộ, đem phơi khô. Nước chưng cất rượu cúc cũng phải là nước mưa được hứng và lưu trữ từ mùa mưa năm trước.

Rượu cúc càng được chôn cất lâu thì hương càng thơm, vị càng ngọt ngào. Mỗi năm thường người ta chỉ làm được một mẻ rượu cúc, trong đó hài hòa cả âm lẫn dương. Uống một ngụm không hề thấy gắt mà hương đã len sâu trong lòng, phải thật thư thái thì mới thưởng được hết hương cúc trong chén. Người xưa nói đây là rượu dành cho thi nhân, dành cho tao nhân mặc khách cũng bởi lẽ đó. Lý do khác là uống rượu cúc không nên uống có đồ nhắm, cùng lắm là thêm vài lát xoài xanh hoặc dăm hột lạc mới cảm hết được cái vị nồng nàn của rượu. Thi nhân uống rượu hay ngẫm ra mây trời gió nước, trăng hoa tuyết nguyệt, có khi mê hương rượu quá mà kiên quyết uống “chay”. Cái nét tinh tế ấy, âu cũng là nét đặc trưng của những tâm hồn nhạy cảm. Hương rượu cúc thơm nồng nàn cũng là nguồn cảm hứng sáng tác của những con người tao nhã.

Ngoài ra rượu cúc còn có công dụng thanh can, làm sáng mắt, giải cảm phong nhiệt. Những người hay bị cảm mạo phát sốt, hay đau đầu, hoa mắt, chóng mặt và có cảm giác bốc nóng lên đầu, thị lực giảm sút mỗi ngày uống một chén rượu cúc pha mật ong sẽ đỡ nhiều.



Cùng bạn nâng chén mùa thu
Qua rồi cái thời sĩ phu Bắc Hà uống rượu hàng ngày bàn chuyện tâm can. Bây giờ người ta chỉ uống rượu khi có dịp. Riêng vào tiết cuối thu đầu đông trời bắt đầu lành lạnh người ta rủ nhau đi uống rượu nhiều hơn. Uống rượu cúc cũng vậy, dẫu hoa cúc nở hai mùa xuân - thu, nhưng người ta vẫn hay uống rượu cúc vào cuối mùa thu. Mùa lá rụng, tiết trời bắt đầu se se lạnh, chỉ có những chồi cúc là vẫn óng ả sắc hoa. Nâng chén rượu cúc vừa thấy ấm áp vừa thấy thi vị.

Những buổi tối trời se se lạnh, chưa đủ để mặc áo bông quàng khăn ấm, khiến người ta dễ rủ nhau tới quán quen uống dăm ba chén rượu cúc, vừa say cái vị nồng nàn vừa thấm cái tình bạn hữu. Không bạn, rượu uống nhiều vẫn tỉnh, nhưng buồn. Có bạn ngồi bên, rượu uống ít mà say, chếnh choáng lại vui. Quán chẳng có gì ngoài vài bộ bàn ghế tre, đũa tre, mấy cái niêu đất. Những chiếc bình giả cổ rất khéo bé xíu, chén hạt mít cũng bé xíu mà đủ đầy những câu chuyện. Thức ăn giản dị như dành riêng cho khách uống rượu cúc, chỉ có các món rau lạc vừng vừa ấm nóng vừa thơm tho. Vừa uống chén rượu vàng ươm sánh như mật vừa kể nhau nghe những câu chuyện cũ mới đan xen, lúc buồn lúc vui. Cứ như thế, rượu đầy sóng sánh, rượu thơm nồng nàn cho tới khi hương rượu thấm đẫm vào người như đang lạc trong cánh rừng hoa cúc chính là lúc đã ngà ngà say mà chẳng hay. Thật là giống như cụ đồ Chiểu từng ngâm nga:

“Non xanh nước biếc vui vầy
Khi đêm rượu cúc, khi ngày trà lan”

(Nguyễn Đình Chiểu)



As one of the “Four Precious Flowers”, chrysanthemums have been praised by many poets for their delicate beauty and gentle fragrance. The chrysanthemum family comprises many species grown all over the world, but they are still seen as a symbol of the Orient and represent a gentleman’s dignity.

To obtain strong and delicious “mum” wine, the ingredient must be small, fragrant chrysanthemums (kim cuc). In ancient China, “mum” wine was called “hoang hoa tuu” (yellow flower wine). After being imported into Vietnam and imbued with cultural traits of the capital city, the method of making this wine has been somewhat modified. In Vietnamese it is simply called ruou cuc (chrysanthemum wine).

POET’S WINE
Present-day Hanoians who make chrysanthemum-flavoured wine go to Lan Ong Street to buy dry Italian chrysanthemums still covered with pollen. Discerning wine makers look for flowers with soft petals, pollen clinging evenly at the pistil, bright yellow colour with no hint of brown spots, and absence of bruises. The flowers will soaked in glutinous rice wine for 49 days for the wine to absorb the flower fragrance.

During this process the wine jars are often buried in the ground to give the wine more fragrance.Depending on taste, some licorice or bee honey may be added giving the wine a pungent sweetness and a viscous texture. That is the modern way of making the wine, while in the old days, the flowers were carefully selected while blossoming and then dried in the sun.The water used in the wine distillation had to be pure rainwater stored from the previous rainy season.

The longer the wine is buried in the ground, the more fragrant its flavour will be and the sweeter its taste. Only one batch of chrysanthemum wine can be made each year, with a harmonious balance between yin and yang. You can take a big gulp of the wine without it being too strong but the flavour will stay with you for a long time. The wine was thus said by the ancients to be reserved for poets and writers.

Chrysanthemum wine doesn’t need anything to accompany it, at the most some slices of green mango or groundnuts. It is designed to drink for the flavour. Poets often relied on the inspiring flavour of this wine for their muse. A taste for chrysanthemum wine was a sign of an emotional soul or a creative streak. In addition, chrysanthemum wine also helps freshen the liver, give clearer eyesight, relieve the cold and reduce body heat. A cup of the wine with some bee honey each day is a great help to those who often catch cold, have a fever, suffer from dizziness and vertigo, feell too much heat on their brow, or suffer from poor eyesight.



DRINKING A TOAST WITH FRIENDS IN AUTUMN
Gone are the days when Northern feudal intellectuals drank wine the whole day through and talked their hearts out. Now people drink wine on occasions. Especially, in late autumn and early winter when the weather gets a bit cold people tend to gather for a drink.

It is the same with chrysanthemum wine. As chrysanthemums blossom during spring and autumn, people often drink ‘mum’ wine in late autumn. When yellow leaves begin to fall and the weather gets a bit colder, it is warm and poetic to have some sips of this wine.

On mildly cold nights – not cold enough to wear heavy clothing – people invite one another to a familiar shop for some cups of ‘mum’ wine, to share the delicious drop with friends. There is not much in the shop besides some bamboo chairs and tables, bamboo chopsticks, earthen pots, little antique bottles and drinking bowls. The proprietors serve some simple food that goes with the wine - hot and fragrant vegetable dishes with roasted groundnuts. Warmed by the alcohol they tell each other stories, both old and new, sad and delightful, over cups of golden wine as thick as honey. And everything goes on; imbibed with the flavour of the wine, the drinkers feel lost in a field of chrysanthemums until they get drunk beyond awareness. It was this that the poet Do Chieu was talking about in his verse:

“We gather here by the green mountains
and crystal-clear river,
spending the night with chrysanthemum wine
and the day with orchid tea.”
(Nguyen Dinh Chieu)

Lâm An
Delicious Magazine No.10

Nồng nàn rượu sen mùa hạ

Vào SG lâu dần bỏ thói quen uống rượu. Mùa mưa tới đôi lúc nao nao thèm, nhân bác Phú post bài nhắc rượu mãi, làm em nhớ, post bài này tặng bác chơi.

Rượu sen càng nhắp càng say,

Càng yêu vì nết, càng say vì tình

(Ca dao)

Đất Việt xưa nay, bảo chuộng không hẳn, nhưng từ bữa cơm bình thường tới dịp lễ Tết, cúng tổ tiên, đám hiếu, hỉ đều xuất hiện chén rượu với nhiều loại khác nhau. Tùy theo hoàn cảnh sang hèn, đẳng cấp xã hội mà uống rượu cũng khác. Mỗi miền đều có loại rượu đặc trưng, được chế biến theo công thức với những sản vật riêng của mỗi vùng đất. Rượu được nấu từ gạo nếp thơm, sau đó tùy theo sở thích mà ngâm thêm các vị thuốc hay hoa quả, rễ cây… mà tạo thành những vị rượu đậm đà. Trong các loại ấy, thì rượu hoa được coi là rượu của thi nhân. Rượu hoa khó làm, tùy theo mùa tùy từng loại hương mới ướp vào rượu được, chưng cất cầu kỳ và đòi hỏi sự tinh tế, kiên nhẫn của người làm. Rượu hoa quý là rượu sen cuối hạ, rượu cúc cuối thu, chỉ mùi hương thôi cũng làm say lòng người.

Quý ở mùi hương

Rượu sen phường Thụy Chương, Tây Hồ (Hà Nội) là rượu tiến vua từ xưa, nổi tiếng bởi mùi vị thơm ngon, thanh nhã. Thế nhưng đệ nhất danh tửu của một thời gần như đã thất truyền. Bây giờ mọi người thường nhầm lẫn rượu sen với rượu liên tử (hạt sen). Tuy cả hai loại này đều có tác dụng chống lão hóa, an thần ích trí, tăng cường sức khoẻ, nhưng từ cách chế biến tới mùi vị có vài phần khác nhau. Rượu liên tử dễ làm, nhanh thành phẩm, cũng được truyền tụng rằng tốt cho sức khỏe nhưng so với rượu sen thì mùi hương còn kém vài phần.

Rượu sen Tây Hồ cầu kỳ từ cách chọn nguyên liệu. Rượu phải là nếp trắng ngon, hoa sen phải đúng loại sen quế còn gọi là sen bách hoa vì bên trong các cánh hoa lớn có hàng trăm cánh nhỏ ôm sát vào nhau. Giờ đây, loại sen quý hiếm này chỉ còn ở Hồ Tây. Người làm rượu sen cần tỉ mỉ, phải bóc từng lớp cánh sen, kế đến tẽ những hạt trắng ở đầu nhụy hoa gọi là gạo sen ra. Để có được gạo sen ưng ý thì sen quế phải được hái từ khi mặt trời chưa mọc. Tuốt lấy gạo sen cũng phải làm một cách khéo léo, nhẹ nhàng để không làm mất đi mùi thơm. Thông thường, cứ một trăm bông sen mới được một lạng gạo sen. Tách được gạo sen rồi, đem phơi một nắng rồi ngâm cùng với hạt sen trong rượu trắng. Sau 3-4 tháng, men rượu quyện hương sen cho mùi thơm đặc trưng là có thể uống được. Đối với những người sành rượu, nghiêng về thưởng thức thì rượu sen là thức uống vô cùng quý giá, thường dành để mời bạn tri kỷ tâm giao.

Say bởi men nồng

Trong đạo Phật của người Á Ðông, hoa sen vốn dĩ là thứ hoa rất thanh cao mọc lên từ bùn lầy, điều đó tương tự như chữ Danh mà người quân tử rất coi trọng vậy. Sen là loài hoa thanh cao nên hương sen được xem như tinh tuý của trời đất. Vì thế nói rượu sen là rượu của người quân tử cũng chẳng ngoa.

Sau khi lên men, rượu trắng hơi ngả sang vàng như nắng sớm. Gạo sen và hạt sen lắng xuống dưới đáy, nước rượu nổi lên trên trong vắt, vô cùng đẹp mắt. Hương sen thanh nhã quyện trong rượu nồng khiến cho rượu sen có một mùi thơm khiến ta say say dù mới chỉ ngửi từ xa. Thế rồi chén bằng hạt mít, gió mát trăng thanh, ngồi uống rượu ngon cùng bạn hiền, nói dăm ba câu chuyện nhàn tản, cao hứng thì bàn chuyện thơ từ ca phú. Thật là “rượu vào thi hứng lên cao”, không gì sánh bằng.

Người Hà Nội khá giả, có nhiều thú ăn chơi tao nhã liên quan tới hoa sen như chè hạt sen đậu xanh, trà ướp hoa sen…, nhưng rượu nấu ủ hoa sen Tây Hồ thì nhiều người Hà thành ngày nay có lẽ cũng chỉ được biết đến qua thơ Đoàn Nguyên Tuấn (danh sĩ đời Tây Sơn, con Hoàng Giáp Đoàn Nguyễn Thục, anh vợ Nguyễn Du) mà thôi:

Địa tiếp Tây Hồ cộng cửu thiên,

Giai tai Thuỵ tửu, tửu trung tiên.

Đề hồ nhưỡng tựu thiên chung mãn,

Chưng đạo hương khai vạn hộc chiền

Tạm dịch:

Ven Hồ Tây có rượu tiến vua

Ngon nhất phường Thụy, tiên trong rượu

Rượu cốt, ủ chứa đầy ngàn chum,

Xôi đồ, thơm phức toả muôn hộc.

Ven hồ Tây bây giờ vẫn còn một số nhà làm rượu sen theo cách ngâm ủ gia truyền. Nhưng rượu làm chỉ để uống, mời bạn bè và mời khách có duyên. Một ngày nhàn tản, nếu có thú lang thang ngắm hoa sen, muốn mua hoa sen tại đầm hay uống chén trà sen trong cảnh bát ngát mênh mông của đầm sen, biết đâu bạn lại có duyên thưởng thức vị rượu tiến vua ngày xưa.

The king of rice wine

There are countless kinds of glutinous rice wine in Vietnam, but none equals the exquisite and precious rice wine once reserved only for kings: rice wine embalmed with lotus pistils

Rich or poor, Vietnamese would like to serve their meals with cups of glutinous rice wine. It may be of different kinds, depending on regions and people’s social status. It may be mixed with medicinal herbs, roots or fruits.

Yet of all types of rice wine, rice wine scented with flowers is the most treasured because it is most difficult to make. Reverently called the poet’s wine, flower-scented rice wine like rice wine scented with chrysanthemums gathered at the end of autumn or lotus pistil-scented rice wine at summer’s end exude fragrances that are immortalized in proverbs and poetry.

Unmatched fragrances

Like Asians elsewhere, Vietnamese set great store by lotus flowers which blossom bright and clean in mud, and lotus scent, considered nature’s quintessence, is reserved for the most beloved tea and wine. In Hanoi, residents of Thuy Chuong Ward in West Lake District have been long admired for their superbly fragrant lotus wine which they made to offer to kings, though this once-glorious profession seems to have been dying out.

Few but the connoisseurs know what lotus rice wine really is. Many still mistake it for rice wine made from lotus seeds. Both kinds help prevent aging, tranquilize the mind, and boost memory and health but the later is easier to make and much less fragrant.

Making West Lake lotus pistil rice wine is a complicated process. The ingredients - glutinous rice and lotus flowers - must be of first-rate quality. The lotus flowers must be the large type with layers of big petals hugging hundreds of smaller petals.

These rare big ones can only be seen on West Lake now. Wine makers gather lotus flowers before dawn, remove petals and gently pluck off the white anthers at the top of the pistil. One hundred flowers normally yield only one tael (38 grams) of anthers.

The anthers are then dried under the sun and soaked with lotus seeds in white rice wine. After 3 to 4 months, the scents of wine and lotus intertwine to create an exquisite drink that Vietnamese only share with their closest friends.

The temptation of rice wine

After 3 to 4 months of fermentation, the white rice wine acquires the light yellow color of morning sunshine. Lotus anthers and seeds have settled at the bottom, leaving room for the wine that is now rising up clear and beautiful.

The fine and mild scent of lotus blends with the strong odor of rice wine to create a fragrance that can make you drunk from afar. Served in tiny cups, in a breezy moonlit night, during light-hearted conversations with intimate friends, lotus rice wine is an unequalled treat.

Hanoians may make many dishes from lotus flowers such as sweet porridge with green beans and lotus seeds and lotus-scented tea, but lotus rice wine is their most treasured lotus dish. Yet few have a chance to taste now.

If you want to have a sip, your only chance is perhaps to drop by West Lake, buy some lotus flowers, and ask the sellers if they happen to make lotus wine and are willing to share it with you. Otherwise, this royal drink is just a stuff of poetry, as in this poem by Doan Nguyen Tuan, the brother-in-law of the famous national poet Nguyen Du:

On the bank of West Lake there is a wine for king

Fairies are inside the wine of Thuy Ward

It is aged in thousand jars

And drunk with steamed glutinous rice that sends fragrances wide and far.

Reported by: Lâm An

Delicious Magazine No.9

Nghệ thuật chỉ là ánh trăng lừa dối?

Hôm ấy rỗi việc, tôi ngồi trong quán cafe của một người bạn chơi. Lúc đó cô ấy đang chuẩn bị cho một chương trình hơi có tí nghệ thuật ở quán (cười) nên tất bật lắm. Vừa chuẩn bị đèn, vừa chăng dây, còn cả những ống và lọ rất cầu kỳ. Một anh bạn khác của tôi thì nhẩn nha chụp choạch linh tinh. Trong cái không gian có tí nghệ thuật ấy, chỉ mình tôi dư ra tay chân thừa thãi và chả dính dáng gì đến nghệ thuật. Nhàn cư vi bất thiện, và để tránh bị sai vặt tôi vớ lấy một cuộn dây thép mềm ngồi nghịch, vừa nghịch vừa à ơi trò chuyện với chàng - nàng. Sau một hồi mầy mò và vần vò, hai vòng tròn dây thép hoá thành một vật thể có hình dáng không xác định được. Nghịch chán, tôi quăng lên bàn. Tình cờ, thế nằm lăn quay của nó cũng có tí ti nghệ thuật. Và thế là nàng-bày-biện và chàng-chụp-choạch quay ra bình phẩm và vẽ vời các ý tưởng trừu tượng. Và một đứa ngu si như tôi càng ngày càng sáng mắt ra và tâm đắc với "tác phẩm" của mình. Rồi trong giờ phút thăng hoa, tôi tưởng mình sắp thành một nhà nghệ thuật chân chính đến nơi vì đã sáng tạo ra một tác phẩm "không ai hiểu nổi ý tưởng là gì". Nàng-bày-biện gợi ý là nên sơn lại bằng màu đỏ trầm để ra dáng. Chàng-chụp-choạch gợi ý nên sắp xếp lại thế "lăn quay" để chụp lên hình mang tính nghệ thuật hơn. Tôi hào hứng vẽ vời ra một bản thuyết trình về ý tưởng sáng tạo, hoàn cảnh sáng tác, và những trăn trở chân chính kèm theo tác phẩm. Không khí xung quanh càng nhuốm màu nghệ thuật.

Đến đây, tôi lại ngậm ngùi khi nhớ đến khoảnh khắc ấy. Khoảnh khắc hoàng hôn đỏ ôi ối ngoài cửa sổ, ba chúng tôi sau thời gian "sáng tạo nghệ thuật" thì đói lăn quay, để mặc "nghệ thuật" nằm chỏng chơ trên bàn để đi ăn. Hồ hởi ra đi chắc mẩm khi trở về sẽ thực hiện tất cả các ý tưởng vừa vẽ vời ra trong đầu.

Thương thay , cô nhân viên xinh như mộng đến thay ca tối, dọn dẹp lại quán đã đưa cả "nghệ thuật" của tôi đi ra ngõ nghe tiếng leng keng, leng keng xủng xoảng của buổi chiều tà.

Leng keng xủng xoảng, nghệ thuật leng keng xủng xoảng

Buồn thay

Thân tôi đúng chẳng bằng thân con bọ ngựa

Sự nghiệp nghệ thuật chưa bắt đầu đã sớm kết thúc!